Hoe kan je nou makkelijk je woning laten koelen? Het schouweffect (en zonder hoge energierekening)

Hoe kan je nou makkelijk je woning laten koelen? Het schouweffect

Puf je in de zomer de tent uit en verandert je bovenverdieping 's avonds in een sauna? Je bent niet de enige. Deze week gaat het in Groningen en Noord-Drenthe ruim over de dertig graden.

Voordat je honderden euro's uitgeeft aan een loeiende airco die je energierekening sloopt: er is een gratis natuurwet die precies hetzelfde probleem aanpakt. Het heet het schoorsteeneffect, ook wel schouweffect. Je verandert er je woning mee in een natuurlijke koeltoren. Geen herrie, geen stroomverbruik, wel een frisse bries door je hele huis.

Zo werkt het en zo haal je er het maximale uit.

Waarom één open raam niets doet

Je kent het wel. Je zet 's avonds een raam open, gaat zitten en er gebeurt precies niets. De zweetdruppels staan nog steeds op je voorhoofd.

Dat er niks gebeurt, komt doordat er niets is wat de lucht in beweging zet. Warme lucht is lichter dan koude lucht, dus die verzamelt zich boven: onder het plafond, op de bovenverdieping en onder je schuine dak. Zet je alleen beneden een raam open, dan blijft die warmte daar gewoon hangen. Hij komt echt niet uit zichzelf de trap af om naar buiten te wandelen.

Wat is het schoorsteeneffect precies?

Geef je die warme lucht bovenin wél een uitgang, dan gebeurt er dit:

1. De hete, opgestapelde lucht boven vliegt via het bovenste raam naar buiten.
2. Daardoor ontstaat er een lichte onderdruk in de woning.
3. Je huis zuigt vervolgens automatisch koelere buitenlucht naar binnen via het raam beneden.

Er ontstaat een trekstroom die vanzelf blijft lopen zolang het binnen warmer is dan buiten. Puur op basis van temperatuur- en drukverschillen, zonder dat je er iets voor hoeft aan te zetten. Precies zo trekt een schoorsteen rook naar buiten. Vandaar de naam.

Waarom dit sterker werkt dan wind

Misschien denk je nu aan twee ramen tegenover elkaar openzetten. Dat kan en het heet dwarsventilatie, maar daarbij ben je afhankelijk van hoe het buiten waait. Juist op een broeierige zomeravond staat de lucht vaak stil.

Het schoorsteeneffect draait op twee dingen die je op zo'n avond wél hebt: temperatuurverschil en hoogteverschil. Hoe warmer het binnen is ten opzichte van buiten, hoe sterker de trek. En hoe groter de afstand tussen je onderste en bovenste raam, hoe krachtiger het effect.

Een rijtjeswoning met drie lagen en een dakraam is daarmee eigenlijk een ideale schoorsteen. Je hebt alleen nooit zo naar je huis gekeken.

In vier stappen je huis koelen

Timing en opzet zijn allebei belangrijk. Doe dit zodra het buiten koeler is dan binnen, dus laat op de avond, 's nachts of vroeg in de ochtend. Rond zonsopkomst is het buiten meestal het koelst.

1. Check de buitentemperatuur: is het buiten warmer dan binnen, dan haal je met openstaande ramen juist hitte naar binnen.
2. Open beneden een raam aan de schaduwzijde: daar is de buitenlucht het koelst.
3. Gooi boven het hoogste raam wijd open: een dakraam, dakkapelraam of het hoogste raam op zolder. Hoe groter het hoogteverschil, hoe sneller de stroom op gang komt.
4. Zet je binnendeuren open: dit wordt het vaakst vergeten. Staan de slaapkamerdeuren dicht, dan valt de trek stil hoe wijd je ramen ook openstaan.

Sluit overdag alles hermetisch af

Nachtelijk koelen heeft alleen zin als je de hitte overdag buitenhoudt. Zodra de zon erop komt gaan dus alle ramen dicht, met de zonwering of rolluiken naar beneden.

Doe je dat niet, dan geef je de koelte die je 's nachts hebt binnengehaald voor het middaguur alweer terug. Milieu Centraal hamert daar niet voor niets op.

Drie tips om er meer uit te halen

Zet een ventilator bij het raam: die koelt de lucht niet af, dus als koelmiddel valt hij tegen. Maar als hulpje werkt hij prima: zet hem op ongeveer een meter van een openstaand raam met de blaasrichting naar buiten. Zo duw je de warme binnenlucht actief het huis uit.

Combineer met de windrichting: je hebt geen wind nodig, maar meewind is meegenomen. Ligt het onderste raam aan de kant waar de wind vandaan komt, dan wordt de koele lucht er nog sneller in geduwd.

Denk aan de veiligheid: een raam dat 's nachts openstaat op de begane grond is niet ideaal. Een dwarsstang in een bovenraampje, een afsluitbare kierstand of een inbraakwerend ventilatierooster houdt de stroming in stand zonder dat je huis openstaat. Horren erbij en de muggen blijven ook buiten.

Werkt dit bij elke woning?

Nee. Dat is eerlijk om erbij te zeggen, want twee dingen bepalen hoeveel je eraan hebt. Verwacht trouwens geen airco-resultaat: in de praktijk verplaatst er via twee openstaande ramen minder lucht dan de theorie belooft, dus hoe groter je openingen, hoe meer effect je merkt.

1. Hoogteverschil

Woon je in een appartement waar alle ramen op dezelfde etage zitten, dan valt er geen schoorsteen te maken. Dwarsventilatie is dan je beste optie: ramen aan weerszijden tegen elkaar open, met de tussendeuren mee open.

2. Het gewicht (de massa) van je woning

Dit verklaart waarom je buurman hier meer aan lijkt te hebben dan jij.

Je koelt 's nachts namelijk niet alleen de lucht. Die lucht is binnen een kwartier weer opgewarmd zodra de zon erop staat, dus als dat alles was, had je er de volgende middag niets meer aan. Wat er bij goede nachtventilatie werkelijk gebeurt, is dat je de constructie zelf afkoelt: de bakstenen binnenmuren, de betonnen vloer, de tegels waar je op loopt.

Al die massa is de volgende dag een koude buffer. Warmt de lucht in je woonkamer op, dan trekt die koele muur er meteen weer warmte uit. Je woning werkt dan als een koelaccu die je 's nachts hebt opgeladen.

Bij een lichte woning gaat dat niet op. Denk aan houtskeletbouw, gipsplaten voorzetwanden of een zwevende vloer met laminaat. Daar is weinig massa om koelte in op te slaan, waardoor de winst er tegen het middaguur alweer af is.

Twee praktische gevolgen:

• Ventileer 's nachts liever wat langer. Hoe langer de koele lucht langs muren en vloeren stroomt, hoe dieper die koelte in de constructie zakt.
• Haal in de zomer gerust een dik vloerkleed van je tegel- of betonvloer. Dat blokkeert precies het oppervlak dat warmte uit de lucht zou opnemen.

Zonder isolatie lekt de koelte zo weer weg

Tot slot het punt dat alles bij elkaar houdt. Natuurlijk koelen is dweilen met de kraan open als je dak of gevel niet goed geïsoleerd is.

Een ongeïsoleerd dak laat de stralingswarmte van de zon er de hele middag doorheen, waardoor je zolder alweer opwarmt terwijl jij denkt dat je hem net hebt afgekoeld. Goede isolatie doet twee dingen tegelijk: het weert die zomerse hitte en het houdt de koelte vast die je 's nachts hebt binnengehaald.

Isoleren is dus niet alleen iets voor de winter. Merk je dat je woning ondanks alle openstaande ramen razendsnel opwarmt, dan zegt dat vooral iets over je dak en je gevel.

Voor vanavond geldt in elk geval dat warme lucht stijgt. Meer motor heb je niet nodig. Zet je onderste én je bovenste ramen open en je merkt het morgenochtend meteen.